“Isha duke qëndruar në zyrën time kur dëgjova disa britma të tmerrshme…”.
Kështu e kujton fillimin e asaj dite të rëndë Jusuf Zekaj, ish-drejtor i Gjimnazit “11 Maji” në Pejë, një nga dëshmitarët kryesorë të helmimeve të nxënësve në marsin e vitit 1990.
Brenda pak minutash, shkolla u përfshi nga paniku. Nxënës që deri pak çaste më parë ishin në bankat e tyre, filluan të rrëzoheshin në korridore dhe klasa, ndërsa dhimbjet dhe reagimet e trupit i kishin të pakontrolluara.
“Nxënësit e helmuar i bartnim me urgjencë në spital për t’u dhënë ndihmë”, rrëfen Zekaj.
Tmeri brenda Gjimnazit “11 Maji” në Pejë
Ish-drejtori i gjimnazit, Jusuf Zekaj, tregon se brenda pak minutash shkolla u përfshi nga skena dramatike.
“Shkolla u rrethua dhe tmeri i asaj dite nuk harrohet kurrë”, kujton ai.
Sipas tij, nxënësit filluan të shfaqnin simptoma të rënda dhe shumë prej tyre u rrëzuan në tokë.
“Vajzat shtriheshin në tokë, ndërsa britmat e tyre nga dhimbjet dëgjoheshin në tërë shkollën”, rrëfen Zekaj.
Në përpjekje për të kuptuar se çfarë kishte ndodhur, ai thotë se gjatë kontrollit të klasave hasi edhe në një objekt të dyshimtë.
“Mu shtang dora kur në një vrimë të murit gjeta një pako të dyshimtë që rezultoi të ishte helm”, kujton ai.
Rrëfimet e nxënësve që e përjetuan helmimin
Ngjarja la pasoja të rënda për shumë nxënës që e përjetuan atë ditë.
Violeta Zuka Berlajolli, e cila në atë kohë ishte studente në Universitetin e Prishtinës dhe një nga të prekurat nga helmimi, kujton momentet dramatike.
“Dhimbjet dhe reagimet e trupit i kishim të pakontrolluara”, ka treguar ajo.
Sipas dëshmive të viktimave, simptomat në disa raste janë rikthyer edhe vite më vonë.
Një tjetër rast i rëndë ishte ai i Laura Domnikut, nxënëse e Gjimnazit “11 Maji” në Pejë, e cila përjetoi helmim të rëndë gjatë asaj dite.
Aktivistët që u përpoqën të zbardhin ngjarjen
Pas ngjarjes, shumë aktivistë dhe qytetarë u përpoqën të dokumentonin dhe të kuptonin se çfarë kishte ndodhur.
Aktivistja Vera Kolgjeraj kujton skenat rrëqethëse të asaj dite.
“Pamjet e fëmijëve në atë gjendje ishin tronditëse dhe nuk mund të harrohen”, ka thënë ajo.
Ndërkohë, aktivisti nga Peja Sherif Qosja tregon për përpjekjet për të ruajtur mostrat e dyshuara të helmit.
“Depërtova brenda në spital duke u maskuar me mantelin e mjekut”, kujton ai, duke shtuar se qëllimi ishte të siguroheshin informacione për analizat dhe për atë që kishte ndodhur.
Sipas dëshmive të kohës, analizat mjekësore që mund të ndihmonin në zbardhjen e plotë të rastit më vonë u zhdukën ose u morën nga institucionet e atëhershme.
Një plagë historike që ende kërkon përgjigje
Mars i vitit 1990 mbetet një nga periudhat më të dhimbshme në historinë e Kosovës. Në atë kohë, mijëra nxënës shqiptarë nëpër shkollat e vendit shfaqën papritur simptoma të rënda helmimi gjatë procesit mësimor. Ngjarja u përhap me shpejtësi në shumë qytete dhe shkaktoi panik të madh në shkolla, spitale dhe familje.
Sipas të dhënave të mjekëve dhe organizatave të kohës, mbi 7 mijë nxënës u prekën nga simptomat e helmimit gjatë viteve 1989–1990, ndërsa kulmi i rasteve ndodhi në mars të vitit 1990, kur qindra nxënës u dërguan në spitale brenda një dite.
Edhe pas më shumë se tri dekadash, kjo ngjarje mbetet një nga episodet më të debatueshme dhe më pak të sqaruara plotësisht të asaj kohe. Për mijëra familje kosovare, ajo që ndodhi në shkollat e Kosovës nuk është vetëm një kapitull historie, por një kujtim i dhimbshëm që vazhdon të jetojë në kujtesën kolektive të shoqërisë.
